skriuwopdracht: In koart drama

In koart drama…

Stadich set Tjibbe Syb Turkstra de iene foet foar de oare yn it sân. Foaral stadich, want it is hyt. De loft is hyt, it sân is hyt, it wetter yn syn flesse is hyt en dy twa sinnen dy’t him op de plasse brâne, dy binne hyt. Hy tinkt dat it wol 45 graden wêze moat en freget himsels ôf, wêrom’t er yn godsnamme dizze opdracht krigen hat. Wêr soe er dat no dochs oan te tanken hawwe? Tjibbe is in kearel mei in bêste bealch, in grut liif, grutte hannen en fuotten en in grouwe kop. In fint makke foar wurk op in boat, skuorre oan de touwen, de swurden en it roer, mei it wetter dat him om de earen spat en de wyn dy’t him it hier oerein waait. No rint er hjir yn it hite sân en de brânende sinne tegearre mei syn twadde man: Ruerd Ee Watrap. Ek al sa’n knoest fan in fint. Beide hielendal net op harren plak, swittend en hymjend. It unifoarm dweiltrochwiet fan it swit en de tosken knoarskjend fan it sân.

Earder:
Stadich nipte Tjibbe Syb Turkstra fan syn bakje kofje. Wat koe in minsk doch genietsje fan in bakje moarns, tocht er. It wie al in hoartsje aardich rêstich op de basis. Sa no en dan moast der ris in transport begeliede wurde, mar meastentiids hiene hy en it skip en de bemanning net safolle om ‘e hannen op ‘t heden. De bemanning begûn suver al wat ûntefreden te wurden. Se hiene no al trije kear yn ien moanne it hiele stjerreskûtsje fan binnen en fan bûten poetse moatten en hast alle ûnderdielen in kear út inoar helje en yn mekoar sette moatten. It ding seach der hast better út dan doe’t fan de werf kaam. Nei in klop op ‘e doar, kaam de earste maat Ruerd de hut yn.
“Tjibbe, wy moatte derop út.” sei er. “Wy hawwe in hiel apart putsje, dizze kear.”
“Wat dan?”, frege Tjibbe en seach Ruerd dy mei in read antlit yn it doarsgat stie.
“Wy moatte Monaural Emu thûsbringe, wist wol, dat swarte jonkje út La An Go. It regear hat no besluten dat er hjir net bliuwe mei en wy moatte him ophelje en thúsbringe.”
Tjibbe tinkt nei wyls er him op ‘e neilen byt. “Dus dy bliksemse Gelder Sirwet hat syn sin krigen” sei er grimmitich.

Gelder Sirwet wie al in pear jier de man dy’t it fredige paradyske dêr’t Tjibbe wenne neffens him fersteurde. In slûchslimme politikus dy’t troch yn te spyljen op de ûntefreden gefoelens fan de minsken syn plakje yn it regear bemachtige hie. Rak Erm Utt, de presidint, hie dit net keare kinnen en Agave Hemmer Nix, de lieder fan de religieuze fraksje woe it net keare, want no hie der sels ek in plakje yn it regear. It resultaat wie in regear wurden mei allinne noch mar oandacht foar wa’t de skuldige wie en yn Gelder Sirwet wiene dat de bûtenierdsen. Se leauden net yn Justicz Husser, de soan fan de Heare, Se hienen altiten wanten oan en harren iten wie hyt en frjemd. Dat wie foar tal minsken genôch om harren dêr ûngemaklik by te fielen en Gelder Sirwet hie dêr handich op ynspile.

Tjibbe tocht der hiel oars oer en hy wist dat syn maat Ruerd der ek neat fan hawwe moast, mar jah, se wiene yn ‘e tsjinst fan it regear en hienen mar te dwaan wat harren sein waard.
“Ruerd, meitsje de boel mar klear en soargje dat dat jonkje hjir komt.”
“Hy is der al Tjibbe,” sei Ruerd “en ik haw de boel al klear. Wy kinne sa fuort.”
In oere letter wie it stjerreskûtsje ûnderweis nei La An Go, in planeet op twa wike reizgjen. Dêr oankommen moasten sy earst noch twa dagen wachtsjen foar’t se lânje mochten. It regear fan La An Go wie suver beledige dat de Ierde it jonkje Monaural Emu weromstjoerd hie. Hy hie ommers al fan syn achtste ôf op ‘e Ierde wenne, spruts de taal net en hie in oplieding dêr’t er neat mei koe op La An Go. Hy wie noch net âld genôch om foar himsels te soargjen en hie gjin famylje dy’t him hoedzje en noedzje koe. Tsjibbe moast lange diskusje fiere mei it regear dat hy der ek neat oan dwaan koe, dat er mar stjoerd wie en dat er it jonkje net werom nimme koe. Uteinlik krige er tastimming om it jonkje ôf te leverjen yn it doarp dêr’t er berne wie.

No rûn er tegearre mei Ruerd troch it hite sân werom nei harren sterreskûtsje. Doe’t er mei Ruerd en it jonkje yn it doarp oankaam, stie in diel fan de doarpslju har al op te wachtsjen en net it bêste diel. Doe’t se lânje wienen, wurden se mei geweld út de helitjotter lutsen en it doarp wer útskopt.
“Wat moatte wy no mei dat jonkje?” frege Ruerd.
“Wy nimme him wer mei nei hûs en gjin minsk en seker Gelder Sirwet net dy’t my tsjinhâld!” rôp Tjibbe lilk.
“Ik bring him nei Ada Emke Nuno, ús keninginne en dy moat har der dan mar mei rêde!”

En stadich sette Tjibbe Syb Turkstra de iene foet foar de oare yn it hite sân.

21-01-2012 0 Reaksjes

Ynterferinsjes út it Hollânsk wei

TWATALIGENS- C - Foar de Taalspegel

1. Leksikale        lekseem = wurd
wurden út it Hollânsk wei, al of net mei in Frysk jaske
            sleutel, neus, sondachsskoalle, flychtúch

2. Morfologyske    morfology = de lear fan it wurd en de wurddielen
de foarm fan it wurd wurdt ferhollânske
ferlytsingswurd “ke” wurdt “tsje” » buitsje, bekertsje
útgongen tiidwurden » in “je” tiidwurd wurdt as “e” ferbûgd » ik hoop, hy timmert

3. Fonologyske    fonology = lûdlear
it lûd wurdt ferhollânske
prins, Hiemstra, De Vries, stomme “r” wurdt útsprutsen, it ferskil fan o en ò

4. Syntaktyske    syntaksis = sinlear / sinbou
it byinoar setten fan wurden
it kombinearjen fan wurden ta gruttere gehielen (wurdgroepen, sinnen)
it omdraaien fan haad- en helptiidwurden yn de bysin: ik tink dat ik jo kin helpe
helptiidwurden “gean” ,“bliuwe” en “komme” » ik gean fytsen, it bliuwt reinen,
ik kom helpen
de wurdsjes “hjir” en “ek” op it ferkearde plak » Kom hjir. Ek hy die mei
de lidwurden “de” en ” it” ferkeard brûke » sop, ankel, kin, ensfh.

5. Pragmatyske     pragmatyk = lear fan it taalgebrûk / de taalgebrûksregels
flaters yn it taalgebrûk; itselde sein mei oare wurden
siswizen, fêste útdrukkings  » wachtsje foar de hûn, smaaklik iten, mem hawwe jo,
myn mem en heit

6. Semantyske    semantyk = betsjuttingslear
flaters oangeande de betsjutting
Ned. en Fryske “men”, slim/tûk, buorkerij/pleats, besykje/probearje, donker/tsjuster, regel/rigel, ensfh.

 

Lysbeth Wiersma-Hoogenberg

04-10-2011 0 Reaksjes

Leargong C

Jûn begjint it wer, de kursus Frysk. Ik haw der suver nocht yn. Ik wit noch net of ik al slagge bin foar Leargong B. De útslach fan it skiedniseksamen krij ik yn oktober en de boeken en it praten moat ik yn it nije jier noch dwaan. Dochs begjin ik no mar fêst mei Leargong C, al wie it mar foar de geselligens.

27-09-2011 2 Reaksjes

Domela en Piter Jelles

Dit is de tekst fan it fjouwerentweintichste  finster út de kanon fan de Fryske Skiednis, 11 en 30 finsters, allinnich oanfolt mei links nei mear ynformaasje oer de ferskate ûnderdielen út it ferhaal.

Earmoede en garisma
1880-1900

Oan de ein fan de njoggentjinde ieu sieten in soad ynwenners fan Fryslân yn earmoedige omstannichheden. Yn parlemint en parse waard praat fan ‘it earme Fryslân’. Direkte oarsaak wie de lânboukrisis fan de tachtiger jierren. Mar al folle langer hie him yn Fryslân in ûnderlaach foarme fan minsken dy’t yn ellindige omstannichheden libben – yn spitketen op heidefjilden en yn net-sûne ienkeamerwenten yn de stêden. As hja al wurk hiene, dan wie dat faak ûnder de swierste omstannichheden. Dat gou benammen foar de lân- en feanarbeiders.

Yn dy fermiddens kaam der dan ek al yn de iere njoggentjinde ieu ferset tsjin ‘ûnderdrukking’ troch grutte boeren en feanbazen. Yn de súdeasthoeke fan de provinsje lizze de woartels fan de organisearre arbeidersbeweging yn Nederlân; de feanarbeiders dêre organisearren stakings, it saneamde ‘bollejeien’. Letter rjochten lânarbeiders op It Bilt harren eigen bûn op: Broedertrouw.

Yn dat klimaat fan earmoede en fan opkommend ferset dêrtsjin stapten nei 1880 yn Fryslân twa tige links-oriïntearre polityk lieders nei foaren: Ferdinand Domela Nieuwenhuis en Piter Jelles Troelstra. Beide waarden troch in opfallend garisma karakterisearre.

Nieuwenhuis kaam út in links-religieuze tradysje en dat wie oan syn liederskip goed te fernimmen. Hy hie de trekken fan in Jezus, in ferlosser en krusige tagelyk. Net om ’e nocht neamden de arbeiders foar wa’t er it opnaam him ‘ús ferlosser’.

Troelstra syn eftergrûn wie earder syn romantysk dichterskip en de identifikaasje mei it Fryske folk. Hy wie mear sosjabel en boargerlik as Domela.

Beide politisy begûnen harren wurk yn Fryslân en beide soene hja letter har wurk ferpleatse nei it nasjonaal poadium.

Domela Nieuwenhuis (1846-1919) waard yn de jierren nei 1880 de grutte, sosjalistyske foarman fan de folksbeweging dy’t yn Fryslân tsjin de hearskjende earmoede agearre. Oarspronklik wie er luthersk predikant, mar yn 1879 wie er ateïst wurden. Allegeduerigen hammere Domela yn publikaasjes en redes op de winsklikens fan algemien kiesrjocht en sosjale wetjouwing. Yn syn redes yn en bûten it parlemint sette er him fûleindich ôf tsjin de fiif K’s: Kapitaal, Kening, Kazerne, Kroech en ‘Kerk’. Yn it earstoan leaude Domela noch dat der binnen it besteande polityk bestel in oplossing foar it probleem fan de earmoede fûn wurde koe; by einsluten waard er anargist en preke er de revolúsje. Yn 1887 siet Domela fanwegen misledigjen fan kening Willem III in finzenisstraf út, mar yn it jier dêrnei waard er mei stipe fan antyliberale kristlike kiezers yn de Twadde Keamer keazen.

Nuver genôch wie ek de wichtichste tsjinstanner fan Domela binnen de sosjalistyske beweging in Fries, nammentlik de dichter en advokaat Piter Jelles Troelstra (1860-1930). Troelstra, dy’t út in Ljouwerter liberaal boargerlik fermidden kaam, keas yn 1890 foar it sosjalisme. Hy begûn foar it gerjocht sosjalistyske arbeiders en boeren te ferdigenjen. Dat, en syn oansteklike, opswypkjende redes makken dat syn populariteit en ynfloed binnen de sosjalistyske beweging fluch grutter waarden. Yn 1894 rjochte Troelstra de SDAP (Sosjaal- Demokratyske Arbeiders Partij) op, in lanlike partij dy’t trochsette woe mei it sykjen nei oplossings binnen it parlemintêr bestel.

No rekke de sosjalistyske beweging yn in spjalt tusken ‘parlemintêren’ en ‘revolúsjonêren’, tusken Troelstra en Domela. Hoe djip oft dat gie, die yn 1896 bliken by de romrofte Hogerhuis-rjochtsaak. Sûnder goede reden wiene trije bruorren Hogerhuis feroardiele, in oerdúdlik gefal fan klassejustysje. Mar mei’t er tsjinwurke waard troch de oanhing fan Domela, slagge it Troelstra net om de bruorren frij te krijen.

Ynearsten groeide Troelstra syn SDAP net hurd. It Fryske gewest wie in skoft de grutste fan alle Nederlânske ôfdielings. Troch binnen- en bûtenparlemintêre aksjes koe Troelstra, dy’t yn 1897 Keamerlid waard, in soad omtinken krije foar sosjale wetjouwing en algemien kiesrjocht.

08-03-2011 0 Reaksjes

Fryslân yn beroering

Dit is de tekst fan it ienentweintichste  finster út de kanon fan de Fryske Skiednis, 11 en 30 finsters, allinnich oanfolt mei links nei mear ynformaasje oer de ferskate ûnderdielen út it ferhaal.

Fan republyk nei ienheidssteat

Eardere frije Friezen

1780-1813

De Patriottentijd in Bolsward

De Patriottentijd in Bolsward

‘Wij zijn geweesene vrije friesen’, skreau in teloarstelde Frysk patriot Coert Lambertus van Beyma yn 1798 yn Harns oan syn broer Eduard Marius yn Den Haach. It jier 1798 wie yn mear as ien opsicht de ein fan in tiidrek. Yn it foarste plak fan in lytse tweintich jier fan machtswiksels en partijstriid tusken patriotten en oranzjisten en tusken foar- en tsjinstanners fan in Nederlânske ienheidssteat. Mar 1798 betsjutte ek de ein fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen en dêrmei fan de autonomy fan de aparte gewesten.

De fûleindige ferdieldheid en partijstriid begûnen mei de Fjirde Ingelske Oarloch (1780-1784). Dy soarge foar grutte ekonomyske malêze en dat waard steedhâlder Willem V dêrnei oanrekkene. In bûnt selskip fan regionaal en nasjonaal ferbûne ‘vaderlanders’ – dy’t mei-inoar de saneamde Patriottebeweging wiene – krewearre no foar bestjoerlike ferbettering likegoed as foar herfoarming. Allinne op dy wize soe de âlde gloarje fan de Republyk wer oplibje kinne. Harren foarman yn de Fryske Steategearkomste wie de doe noch jonge en frisse Coert Lambertus van Beyma. Hy hie kontakten mei besibbe geasten yn oare gewesten, ûnder oaren mei Joan Derk van de Capellen, in Oeriselske ealman, dy’t yn in ferneamd wurden anonym pamflet – ‘Aan het volk van Nederland’ (1781) – oprôp ta it oprjochtsjen fan folksmilysjes.

Ynearsten bleau it sukses fan de patriottebeweging beheind. De ein fan de oarloch yn 1784 en benammen argewaasje fan de patriottyske parse en de folksmilysjes – ‘frijkorpsen’ – brocht in soad Fryske reginten al werom yn it kamp fan de steedhâlder. Doe’t de patriotten dêrnei yn 1787 ek noch yn de akademystêd Frjentsjer, dy’t harren tagedien wie, in steatsgreep diene dy’t fuortdaalk delslein waard, liek it tij foargoed keard te wêzen. In protte patriotten, dêr’t Van Beyma ek by wie, flechten nei it bûtenlân.

Seis jier letter, yn 1795, foelen Frânske revolúsjonêre troepen de Republyk binnen. Steedhâlder Willem V flechte mei syn famylje nei Ingelân. De patriotten dy’t yn 1787 flechte wiene, kamen tagelyk mei de Frânsken werom yn it lân; it wie it begjin fan de Bataafske Republyk (1795-1801). Der wie yn Fryslân no in fluwielen revolúsje geande. De âlde lokale en gewestlike reginten waarden ferfongen troch nije, keazen represintanten fan it folk. Folkssosiëteiten mei radikale sympatyen slaggen der mei stipe út Hollân wei yn om in fierdere suvering fan polityk net-winske eleminten troch te fieren. It wie tekenjend foar de sfear dat radikale revolúsjonêren earder al de grêven fan de steedhâlderlike famylje yn de Ljouwerter Grutte Tsjerke skeind en plondere hiene. Hja fuotballen mei de skedels fan de Fryske Nassaus. Tusken 1761 oant 1798 wie Fryslân it meast radikaal-revolúsjonêr bestjoerde gewest fan de Republyk. De driging fan it ynfieren fan de ienheidssteat en it ferplichtsjen ta revolúsjonêr boargerbewapenjen rôpen lykwols ferset op tsjin it ‘skrikbewâld’.

By it Kollumer Oproer, yn in krite mei gâns grifformearde oranzjisten, foel in tal deaden. It radikale bestjoer bestried dy ‘kontrarevolúsjonêre’ agitators fûleindich. Ek liet it de top fan it âlde regintelaach opslute yn it Ljouwerter blokhûs. De ienheidssteat kaam der likegoed en wol mei tank oan in steatsgreep yn Den Haach, dy’t troch radikale foarstanners útfierd waard. Yn de rêch dutsen troch Frânske troepen waard de earste Nederlânske grûnwet ynfierd en kaam der definityf in ein oan de gewestlike selsstannigens.

De fyftjin jier dêrnei (1798-1813) stiene bestjoerlik en ekonomysk yn it teken fan de hearskippij fan Napoleon. Nei dy syn delfal yn 1813 kaam de âlde tastân fan de Republyk net werom, mar bleau de ienheidssteat yntakt. De âldste soan fan de flechte en yntusken ferstoarne steedhâlder Willem V krige it keningskip oanbean. Kening Willem I besocht Ljouwert yn 1814. Oan de râne fan de stêd waarden de hynders útslein en luts it folk de koets oant by it eardere steedhâlderlik hof, dêr’t no de boargemaster wenne.

14-02-2011 0 Reaksjes

Eise Eisinga

Dit is de tekst fan it tweintichste  finster út de kanon fan de Fryske Skiednis, 11 en 30 finsters, allinnich oanfolt mei links nei mear ynformaasje oer de ferskate ûnderdielen út it ferhaal.

Wenje yn in planetarium

1744-1828

Planetarium

Planetarium

Yn 1774 sette Eise Jeltes Eisinga (1744-1828) yn Frjentsjer mei de bou fan in planetarium útein, nota bene yn syn eigen húskeamer. Eisinga wie wat wy hjoed de dei in amateurastronoom neame soene. Fan berop wie er wolfabrikant.

De reden dat er dat planetarium makke, is frjemd te neamen. Hy woe nammentlik bewize dat de wrâld net fergean soe. Dat moat útlein wurde. Yn 1774 joech de predikant fan Boazum, Eelco Alta, in boekje út dêr’t er de ûndergong fan de wrâld yn foarsei. Op 8 maaie fan dat jier, sa wie berekkene, soene de planeten Merkurius, Fenus, Mars, Jupiter en de moanne yn konjunksje stean en dus opinoar botse. Ds. Alta foarsei dat dat de ‘ontslooping van het heelal’ fan gefolgen ha soe. Eisinga besleat no om yn de húskeamer in kopy te meitsjen fan it ‘himelsk oerwurk’ om sadwaande oan syn bangmakke tiidgenoaten sjen litte te kinnen dat de planeten yn wurklikheid neffens fêste wetten yn hieltiten widere banen om de sinne rûnen en dat hja dêrom alhiel net botse kínne soene.

Eisinga stie yn in lange tradysje fan amateurwittenskip. Yn de hiele santjinde en achttjinde ieu waard der yn Fryslân oan lju dy’t dêr niget oan hiene universitêr wiskundich ûnderwiis jûn, in soarte fan beropsûnderwiis. Yn 1598 wie oan de Frjentsjerter universiteit de earste heechlearaar wiskunde beneamd – Adriaan Metius (1572-1635) –, dy’t net allinne yn it Latyn, mar ek yn it Nederlânsk ûnderwiis joech. Syn studinten soene letter as fêstingboukundigen (benammen yn de Tachtichjierrige Oarloch), astronomen, seefeartkundigen en lânmjitters warber wêze. Metius wie de earste yn in lange rige fan sokke heechleararen fan ‘idiotae’, lju dy’t gjin oplieding hiene mar dy’t niget hiene oan wiskunde en wiskundige problemen. Hja wurde somtiden ek wol ‘boereprofessors’ neamd. Eise Eisinga, in begoedige wolfabrikant fan Dronryp, wie ien fan harren.

Eisinga libbe yn de tiid fan de Ferljochting. De wiskunde krige doe in morele lading en in religieuze byklank. Boargers lykas Eisinga seagen God nammentlik net mear as in figuer dy’t elk momint fuortdaalk yn syn skepping yngripe kin, mar as in ‘deus otiosus’ – in rêstend skepper dy’t yn it ferline ris mei de bêste bedoelings it ‘himelsk oerwurk’ yn gong setten hie. Yn har eagen wurdt de natuer karakterisearre troch in meganyske wetmjittigens en dy natuerwetten kinne ûntdutsen en beskreaun wurde. Dy hâlding sjogge wy werom by gâns fan de ‘boereprofessors’ dy’t har mei astronomyske problemen of mei de bou fan teleskopen dwaande holden.

It waard in (te) langduorjend projekt. Eisinga makke dien wurk mei syn planetarium yn 1781, fier nei de benearjende datum fan de konjunksje, mar it wie sa’n yngenieus wurkstik dat mannich bûtenlanner delkaam en derfan bearde. Uteinlik kocht kening Willem I it yn 1825 oan foar it Ryk, mar yn 1859 joech de kening it wer werom oan de stêd Frjentsjer.

Tsjintwurdich is it ien fan de wichtichste toeristyske attraksjes fan Fryslân. Efternei makket it projekt in tal saken helder; yn it foarste plak hoe’t wittenskip en maatskippij yn de santjinde en achttjinde ieu op inoar yngriepen. Yn de ierkapitalistyske Fryske maatskippij soarge de technologyske fernimstigens fan lju as Eisinga foar gâns ynnovaasjes op it stik fan seefeart, yndustry en lânbou en sadwaande foar in beskate mjitte fan foarútgong.

Eisinga is, as achttjinde-ieuwer, ek karakterisearjend foar de perioade fan de Ferljochting. By him kaam betrouwen yn de wittenskip yn it stee fan in folle mear fatalistyske opfetting oangeande it lot fan it minskdom. Lykas in protte fan syn tiidgenoaten besocht er om dat betrouwen ek foar in breder publyk út te dragen.

13-02-2011 0 Reaksjes

Marijke Muoi

Dit is de tekst fan it njoggentjinde  finster út de kanon fan de Fryske Skiednis, 11 en 30 finsters, allinnich oanfolt mei links nei mear ynformaasje oer de ferskate ûnderdielen út it ferhaal.

Maria Louise van Hessen-Kassel

De Nassaus yn Fryslân

1688-1765

It notiidske Nederlânske keningshûs skaait ôf fan de Nassaus yn Fryslân. Mei de dea fan de bernleaze steedhâlder Willem III yn 1702 wie de Hollânske tûke fan de famylje Oranje-Nassau útstoarn. It lege plak fan steedhâlder fan Hollân, Seelân, Utert, Gelderlân en Oerisel waard by einsluten – nei in lang steedhâlderleas tiidrek – opfolle troch de Fryske steedhâlder Willem Karel Hendrik Friso, in telch fan de Fryske tûke fan de Nassaus. Dat hy no Willem IV waard, wie net yn it lêste plak it wurk fan in frou, Maria Louise van Hessen-Kassel.

De bân tusken Fryslân en it hûs Nassau wie doedestiids, yn 1584, lein mei it steedhâlderskip fan Willem Lodewijk (1560- 1625), greve fan Nassau. Lykas syn omke, Willem van Oranje, wie er berne op it slot Dillenburg. Oarspronklik wie in steedhâlder de plakferfanger fan de lânshear.

Nei’t yn 1581 de Spaanske kening al ôfsward wie, besleaten de opstannige gewesten yn 1588 om definityf ôf te sjen fan it sykjen nei in gaadlike foarst. Hja giene mei-inoar troch as Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen, dêr’t elts gewest autonoom yn wie. Yn dat nije steatsbestel fungearre de steedhâlder as de heechste amtner yn tsjinst fan de Steaten fan Fryslân. Op basis fan syn ynstruksje fierde er militêre likegoed as bestjoerlike taken út. Sa wie Willem Lodewijk kaptein-generaal fan de troch Fryslân betelle rezjiminten en beneamde er mei Deputearre Steaten en it Hof fan Fryslân respektivelik grytmannen en stedsbestjoerders. Op syn minst sa wichtich wie syn ynformele ynfloed, dy’t er benammen te tankjen hie oan syn reputaasje as suksesfol legeroanfierder yn de oarloch tsjin Spanje. Sadwaande koe Willem Lodewijk grutte ynfloed útoefenje, ûnder oare op de ûnderlinge strideraasje fan de Fryske reginten en by tsjerklike konflikten. Op dy wize fungearre er as symboal fan de ienheid fan it gewest Fryslân. Al by syn libben krige er de bynamme ‘Us heit’.

Oars as it machtige gewest Hollân hie Fryslân oan de ein fan de Republyk yn 1795 ta gjin steedhâlderleaze tiidrekken. Hieltiten wer waarden manlike leden fan it heechaadlik hûs Nassau (letter Oranje- Nassau) steedhâlder en by in eventueel ier ferstjerren koe de frou regintesse wêze foar harren minderjierrige soan. Benammen de politike reboelje fan de jierren 1672 en 1748 sterke de posysje fan de steedhâlder en syn famylje yn Fryslân fuort.

Yn 1675 waard it steedhâlderskip erflik ferbûn oan de Nassaus en fan om 1750 hinne ôf koe de steedhâlder troch it tanimmen fan beneamingsrjochten syn ynfloed noch fierder útwreidzje. It oerwicht dat de Nassau-dynasty yn relaasje ta oare ynfloedrike groepearrings en yndividuen yn Fryslân hie, kaam ta utering yn harren libbensstyl. Sa waarden de stedspaleizen te Ljouwert opkreaze en waard der in bûten oanlein yn Oranjewâld. Pas yn de achttjinde ieu soe it hof fan de ‘Fryske’ Nassaus foarstlike alluere krije.

It oanpart fan de oare helten fan de steedhâlders hat foar dy hofkultuer altiten wichtich west. Hja bemuoiden har mei keunst, muzyk en wrâldsk fermeits oan it hof en ek hiene hja waarme belangstelling foar frommens en barmhertigens. Yn 1734 troude steedhâlder Willem Karel Hendrik Friso, prins fan Oranje en foarst fan Nassau, yn Londen mei de Ingelske keningsdochter Anna van Hannover. It pear sette him yn Ljouwert nei wenjen. Dêr wenne ek Willem syn mem, Maria Louise van Hessen-Kassel, de widdo fan de al jong ferstoarne steedhâlder Johan Willem Friso. Maria Louise sette har bot yn foar dat houlik, om’t it yn har eagen in opstap wêze kinne soe nei it erfsteedhâlderskip fan har soan yn de hiele Republyk. Op dat stuit wie Willem allinne noch mar steedhâlder yn Fryslân, Grinslân, Drinte en Gelderlân. De bestjoerders yn Hollân preferearren lykwols in tastân fan steedhâlderleazens.

Yn 1742 kaam de trochbraak dy’t mem, soan en skoandochter sa graach woene. Oarloch mei Frankryk late doe ta opskuor ûnder de befolking en reginten yn de Republyk, wêrnei’t Willem IV beneamd waard ta steedhâlder yn alle gewesten. Willem en Anna ferfearen mei de hiele hofhâlding fuortdaalk nei Den Haach. Ljouwert mocht himsels net langer in hofstêd neame.

Maria Louise – yn de folksmûle krige hja de bynamme Marijkemuoi – bleau efter yn Fryslân, dêr’t hja yn 1765 stoar.

30-01-2011 0 Reaksjes

De universiteit yn Frjentsjer

Dit is de tekst fan it fyftjinde finster út de kanon fan de Fryske Skiednis, 11 en 30 finsters, allinnich oanfolt mei links nei mear ynformaasje oer de ferskate ûnderdielen út it ferhaal.

Transformatorhúske fan leardens

1595-1843

De academia van Vrieslant

De academia van Vrieslant

De universiteit fan Fryslân yn Frjentsjer wie ien fan de wichtichste ynstellings yn it Fryslân fan de santjinde en achttjinde ieu. Net allinne makke hja it lytse stedsje Frjentsjer ta in ynternasjonaal sintrum fan wittenskip, mar hja wie boppedat fan belang foar it kultureel en maatskiplik klimaat yn hiel Fryslân – in soarte fan transformatorhúske, dêr’t de ynsjoggen en mienings fan binnen- en bûtenlânske witenskippers yn opheind en wer trochjûn waarden.

De universiteit waard yn 1585 oprjochte, koart nei’t Fryslân de Spaanske lânshear ôfsward hie. It wie nei Leien de twadde universiteit yn de Republyk. Ien fan de grutste feroarings yn de Republyk en dus ek yn Fryslân wie dat de katolike godstsjinst ynruile waard foar it protestantisme, en dan benammen de kalvinistyske fariant. Dat hie fan gefolgen dat de universiteit no betelle wurde koe út de opbringst fan de yn beslach nommen lannen dy’t de mannichte oan roomske kleasters yn Fryslân yn besit hân hiene – it saneamde ‘kleastergoed’. Dat hja fan dat jild no krekt in universiteit ûnderhâlde woene, kaam mei troch it hommels wikseljen fan godstsjinst. Der ûntstie ynienen driuwend ferlet fan goed oplate predikanten. Dêrom waard de teology beskôge as de wichtichste fan de wittenskippen dy’t yn Frjentsjer ûnderwiisd waarden.

Universiteiten yn dy tiid stelden neffens tal net in soad foar yn ferlykjen mei hjoed de dei. Yn de 226 jier fan har bestean dosearren yn Frjentsjer net mear as 177 heechleararen, en it folsleine tal studinten – froulju studearren yn dy tiid net – wie minder as 15.000. Dat is troch de bank sa’n 65 studinten it jier. Yn Fryslân wiene hûnderten, gauris lytse doarpsskoallen en de measte lju koene dan ek wol lêze en skriuwe. De trettjin Latynske skoallen yn Fryslân en dy iene universiteit wiene lykwols foar mar in pear weilein, earder ek foar lju fan kwizekwânsje as foar jonges mei talint.

Nettsjinsteande dy lytse tallen wie de universiteit fan grut belang: de heechleararen spilen in rol yn it advisearjen fan it provinsjaal bestjoer, hja lokken troch harren boeken en pamfletten somtiden fûle maatskiplike en religieuze diskusje út en hja soargen derfoar dat wittenskiplike ideeën út it bûtenlân wei ek yn Fryslân trochkringe koene. Frijwat fan de oanwêzige heechleararen en studinten kamen út it bûtenlân en dan benammen út it Dútske Ryk en út Hongarije, dat lykas de Republyk protestantsk wurden wie. Al dy ferskate nasjonaliteiten koene meiinoar kommunisearje, om’t wittenskippers en studinten (oant sawat 1800) rûnom yn Europa it Latyn brûkten. Ek studinten út Fryslân wei giene foar harren stúdzje of dêrnei somtiden op in rûnreis by bûtenlânske universiteiten del.

Yn de achttjinde ieu rekke de universiteit yn de nederklits, nettsjinsteande in beskate bloei yn de empiryske wittenskippen. De studintetallen belunen en it bestjoer hie muoite om de finansiering rûn te krijen. Under it bewâld fan Napoleon, yn 1811, waard de universiteit sletten. Fan 1815 oant 1843 bestie hja noch as ‘atheneum’ – in universiteit dêr’t allinne noch in foaroplieding folge, mar net ôfstudearre wurde koe. Doe wie Fryslân, dat oant 1795 in selsstannich gewest mei in eigen regearing west hie, part fan it Keninkryk fan de Nederlannen wurden. En yn dat ferbân waard it wat langer wat mear in yn lânbou spesjalisearre plattelânsprovinsje oan de igge fan Nederlân. De universiteit docht sa tinken oan in tiid dêr’t de ekonomyske, sosjale en kulturele dynamyk mear lykop yn rûnen as yn it Fryslân fan nei 1815.

24-01-2011 0 Reaksjes

Skriuwopdracht B-boek Hdst 13

Kaptein Tjibbe Turkstra hong in bytsje ûnderút yn de kapteinsstoel op ‘e brêge fan it stjerreskûtsje “Hoop op Zegen”, dêr’t er de lieding oer hie. It hie hjoed in swiere dei west mei in protte problemen/swierrichheden dy’t op de iene as/of oare wize blykber allinnich troch him oplost wurde koene.

Troch de oardel meter tsjokke, plestik ruten hie er in machtich útsjoch oer de foarkant fan “syn” stjerreskûtsje. De measte tiid wie der neat fan te sjen yn it tsjuster fan de ûnmjitlike romte, mar no waard it skip ferljochte troch de twa sinnen fan it stelsel dêr’t se by lâns fleagen. It griis fan ‘e skipshûd waard brutsen troch it skaad fan alle útbousels en antennes/antennen. Troch dat ljochtspul like it krekt of/as wie it skip ferve yn ‘e tradysje fan eartiids, doe’t skippen mei griis, swart en wyt kleure waarden om se sa in soarte fan kamûflaazje te jaan. It joech Tjibbe in histoarysk gefoel, krekt as wie er? kaptein yn ‘e skiednis.

Tjibbe Turkstra wie in man fan 48 jier, dy’t no sa’n oardel jier kaptein fan de “Hoop op Zegen” wie. Oan it begjin fan de grutte ramp wie er de Nûmer Twa fan it skip en it seach der doe nei út dat er dat noch bliuwe soe oant syn pensjonearing/pensjonearring/pensjonearjen ta. Mar troch it hommeles/hommels ferstjerren fan Ulbe Feenstra en mei him hast alle oare kapiteins/kapteins wie Tjibbe ta kapitein/kaptein promovearre. Sa sjocht men mar wer dat de ien syn dea de oare syn brea wêze kin. Mar nei sa’n dei as hjoed, hie er djip yn it hert miskien noch wol leaver de Nûmer Twa west.

Mei syn ien meter tachtich wie Tjibbe gjin ymposante ferskining. Meager, linich en sinich, mei djip lizzende eagen en grutte ploaien/tearen/ronfels/fâlden fan wurgens yn ‘t gesicht, seach er der âlder út dan/as syn 48 jier. It hier waard al wat griis hjir en dêr/hjir en dêr al wat griis, mar de kondysje wie noch tige bêst/poerbêst. De spieren rûnen him++ as stielkabels ûnder it fel en al wie er dan miskien net mear sa fluch, der wiene net safolle matroazen dy’t him yn ‘e boksring ferslaan koene. Dochs lei syn/de grutste krêft him yn ‘e eagen. Bytiden baarnde der in fjoer yn dat de grutste kearels oansette ta draven, mar as er wille hie dan hoegde er mar in romte mei minsken troch te sjen om eltsenien in goed sin te besoargjen/eltsenien oan in goed sin te helpen.

Mar no op dit stuit, stûn/stie der yn syn eagen foaral wurgens te lêzen. Wurgens fan alle diskusjes oer saken/dingen dy’t him neat skele koene, mar dêr’t hy as iennichste/allinne de knopen oer/fan trochhakje koe.

Ynhâld/struktuer: goed!
Wurdkar: frij goed, sjoch nochris hoe’t it hjir en dêr better/moaier kin
Stavering: dy begjint der op te lykjen!
Opmerking:
Ned. ‘toen’ wurdt yn haadsin: doe; yn in bysin: doe’t
b.g. Doe wie der kofje!(haadsin)  — Doe’t ik thúskaam(bysin), wie der kofje (haadsin).

23-01-2011 0 Reaksjes

fryske siswizen

Ik liuw dat it der in bytsje yn begjint te sliten.
Fan ‘e moarn wie ik mei de hûn oan ‘t fytsen, doe ik in pear bekende hûneminsken tsjin kaam. Yn it standaard praatsje oer it waar, frege de man hoe’t it hjoed komme soe en oft it droech bliuwe soe. En sûnder der by nei te tinken, rûgele it my oer de lippen: “Ik wit it net, mar dêr komt in skip mei soere apels oan!”, wizend op de swarte loft dy’t der oan kaam. Efkes letter realisearde ik my dat ik suver in bytsje grutsk op mysels wie…

in skip mei soere apels

in skip mei soere apels

Plaatsje pikt fan Herman Verheij

23-01-2011 0 Reaksjes